پول و هنر قرنهاست که در کنار یکدیگر بهعنوان ابزاری برای انتقال پیامهای فرهنگی، تاریخی و سیاسی به کار میروند. امروزه نیز بسیاری از دولتها هنگام طراحی اسکناسهای جدید، علاوه بر مسائل امنیتی، به ارزش هنری و هویت فرهنگی آنها توجه ویژهای دارند. به همین دلیل، تصویر هنرمندان، شاهکارهای هنری و آثار تاریخی روی اسکناسها نقش میبندد تا هر قطعه پول، روایتگر بخشی از هویت یک ملت باشد.
در ادامه با چند نمونه از زیباترین اسکناسهای جهان آشنا میشویم که هنرمندان و میراث فرهنگی را به نمادی از کشور خود تبدیل کردهاند.
اسکناس ۲۰ پوند بریتانیا با تصویر جوزف مالورد ویلیام ترنر
در سال ۲۰۱۶، جوزف مالورد ویلیام ترنر (J.M.W. Turner) به نخستین هنرمندی تبدیل شد که تصویرش روی اسکناسهای بریتانیا قرار گرفت. او پس از رأی مردم و تأیید هیئتی از کارشناسان، به دلیل تأثیر چشمگیرش بر هنرهای تجسمی و فرهنگ بریتانیا برای این افتخار انتخاب شد.
در پشت اسکناس ۲۰ پوند، پرترهای از ترنر مربوط به سال ۱۷۹۹ دیده میشود. در کنار آن، یکی از مشهورترین آثارش با نام The Fighting Temeraire نیز به چشم میخورد؛ نقاشیای که یک کشتی جنگی قدیمی را در آخرین سفر خود به محل اوراق شدن به تصویر میکشد.
همچنین جمله معروف او، «نور همان رنگ است»، که در یکی از سخنرانیهایش در سال ۱۸۱۸ بیان کرده بود، روی اسکناس چاپ شده است. مانند سایر اسکناسهای بریتانیا، تصویر پادشاه نیز در روی اسکناس قرار دارد.
اسکناس ۵۰ پزوی مکزیک با الهام از تمدن آزتک
اسکناس ۵۰ پزوی مکزیک در سال ۲۰۲۲ از سوی انجمن بینالمللی اسکناس (IBNS) بهعنوان زیباترین اسکناس جهان انتخاب شد و موجی از غرور ملی را در میان مردم این کشور به وجود آورد.
طرح اصلی این اسکناس، مجسمه سنگی Teocalli of the Sacred War متعلق به تمدن آزتک است؛ اثری که معبدی کوچک را به تصویر میکشد. در بخش پشتی این مجسمه، عقابی دیده میشود که روی یک کاکتوس ایستاده و ماری را در منقار خود گرفته است؛ تصویری که امروزه نماد رسمی پرچم مکزیک محسوب میشود.
در پسزمینه نیز بخشی از نقاشی دیواری مشهور دیهگو ریورا با عنوان The Great Tenochtitlan Seen from the Market of Tlatelolco دیده میشود که شکوه پایتخت امپراتوری آزتک را به نمایش میگذارد.
اسکناس ارمنستان با تصویر ایوان آیوازوفسکی
اسکناس ۲۰ هزار درامی ارمنستان تصویری از هوهانس (ایوان) آیوازوفسکی، نقاش برجسته قرن نوزدهم، را نمایش میدهد.
این انتخاب تنها یک تصمیم هنری نبود، بلکه بار سیاسی نیز داشت. آیوازوفسکی در سراسر جهان بیشتر بهعنوان یک نقاش روس شناخته میشود، اما درباره هویت ملی او میان روسیه، ارمنستان و اوکراین اختلاف نظر وجود دارد.
پس از تشدید تنشهای سیاسی میان روسیه و اوکراین، این بحث نیز پررنگتر شد. با این حال، دولت ارمنستان با وجود اینکه میپذیرد این هنرمند در روسیه زندگی و تحصیل کرده، همچنان او را هنرمندی ارمنی میداند و به همین دلیل تصویرش را روی اسکناسهای خود قرار داده است.
در کنار پرتره آیوازوفسکی، یکی از مناظر دریایی مشهور او نیز روی اسکناس دیده میشود؛ آثاری که مهمترین دلیل شهرت جهانی این نقاش هستند.
اسکناس ۲۰ روپیه هند با غارهای تاریخی الورا
در تمام اسکناسهای هند تصویر مهاتما گاندی در یک سمت قرار دارد، اما پشت هر اسکناس به یکی از مهمترین آثار تاریخی و فرهنگی این کشور اختصاص یافته است.
روی اسکناس ۲۰ روپیه، مجموعه غارهای تاریخی الورا (Ellora Caves) دیده میشود؛ مجموعهای شامل ۳۴ غار که بین سالهای ۶۰۰ تا ۱۰۰۰ میلادی در ایالت ماهاراشترا ساخته شدهاند.
این مجموعه به دلیل معماری، مجسمهسازی و نقاشیهای ارزشمند خود شهرت جهانی دارد، اما اهمیت آن تنها به هنر محدود نمیشود. الورا نمادی از همزیستی سه دین بزرگ بودیسم، هندوئیسم و جینیسم است و به همین دلیل در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز ثبت شده است.
اسکناس ۵۰ هزار وونی کره جنوبی با تصویر شین سایمدانگ
در سال ۲۰۰۹، شین سایمدانگ (Shin Saimdang) به نخستین زنی تبدیل شد که تصویرش روی اسکناسهای کره جنوبی نقش بست.
او یکی از هنرمندان برجسته دوره چوسان بود و بهویژه به خاطر نقاشیهای ظریف خود از گیاهان، گلها و حشرات شهرت داشت. اسکناس ۵۰ هزار وونی علاوه بر پرتره او، بخشهایی از همین آثار هنری را نیز نمایش میدهد.
با این حال، انتخاب شین سایمدانگ با واکنشهای متفاوتی همراه شد. دولت کره جنوبی این اقدام را نشانهای از توجه به برابری جنسیتی معرفی کرد، اما برخی گروههای فمینیستی معتقد بودند او بیش از هر چیز نماد نقش سنتی زنان در خانواده است؛ زیرا علاوه بر فعالیت هنری، بهعنوان مادر اندیشمند مشهور کنفوسیوسی «یی آی» نیز شناخته میشود.
به همین دلیل، حضور او روی اسکناس به یکی از بحثبرانگیزترین تصمیمهای فرهنگی دولت کره جنوبی تبدیل شد.
اسکناس کلمبیا با تصویر دِبورا آرانگو
دِبورا آرانگو (Débora Arango)، نقاش اکسپرسیونیست و آبرنگکار کلمبیایی، یکی از تأثیرگذارترین هنرمندان زن این کشور بود.
او در سالهای فعالیت خود بسیاری از هنجارهای اجتماعی زمانهاش را به چالش کشید؛ از انتخاب حرفهای که در آن دوران بیشتر در اختیار مردان بود گرفته تا خلق نقاشیهایی از بدن زنان و استفاده از هنر برای بیان مسائل اجتماعی و سیاسی.
از سال ۲۰۱۵، تصویر آرانگو روی اسکناس ۲ هزار پزویی کلمبیا قرار گرفت. روی این اسکناس جزئیاتی از دو اثر مهم او دیده میشود: The Nuns and the Cardinal (1987) و 13th of June (1986).
اثر دوم به یک رویداد سیاسی مهم در تاریخ کلمبیا اشاره دارد؛ شورشی که در آن گروههای مختلف اجتماعی، از محافظهکاران و لیبرالها گرفته تا دیگر جریانها، از کودتای ژنرال گوستاوو روخاس پینییا علیه رئیسجمهور لائورانو گومز حمایت کردند.
انتخاب آرانگو برای اسکناس ملی، نهتنها ادای احترام به یک هنرمند برجسته، بلکه تأکیدی بر نقش هنر در بیان واقعیتهای اجتماعی و سیاسی کشور است.
اسکناس ترکیه با تصویر معمار کمالالدین بیگ
در پشت اسکناس ۲۰ لیره ترکیه، تصویر معمار کمالالدین بیگ (Mimar Kemaleddin Bey) قرار گرفته است؛ معماری که نقش مهمی در شکلگیری جنبش معماری ملی ترکیه در اوایل قرن بیستم داشت.
کمالالدین یکی از رهبران جریان معروف به جنبش نخست معماری ملی بود؛ جنبشی که تلاش میکرد با بازگشت به عناصر معماری عثمانی، هویت معماری مستقل و ملی برای ترکیه ایجاد کند.
از آنجا که اسکناسها ابزاری برای نمایش میراث فرهنگی کشورها هستند، انتخاب چنین شخصیتی برای پول ملی ترکیه چندان عجیب نیست. در پشت تصویر او، ساختمان ریاست دانشگاه غازی (Gazi University Rectorate Building) دیده میشود؛ اثری که آخرین پروژه مهم این جنبش معماری به شمار میرود.
این اسکناس نشان میدهد که معماری نیز مانند نقاشی و مجسمهسازی میتواند بخشی از هویت بصری یک کشور باشد.
اسکناسهای جمهوری دموکراتیک کنگو با آثار هنری بومی
اسکناسهای جمهوری دموکراتیک کنگو مجموعهای از آثار هنری و تاریخی این کشور را به نمایش میگذارند؛ کشوری که از نظر فرهنگی، زبانی و هنری یکی از متنوعترین مناطق آفریقا محسوب میشود.
برای مثال:
-
اسکناس ۱۰۰۰ فرانکی تصویر Coffret Kanioka را نشان میدهد؛ صندوقچهای کندهکاریشده متعلق به مردم کانیوکا.
-
اسکناس ۵۰۰۰ فرانکی دارای مجسمهای چوبی از قوم همبا (Hemba) است.
-
اسکناس ۱۰ هزار فرانکی مجسمهای متعلق به قوم کوبا (Kuba) را نمایش میدهد.
-
اسکناس ۲۰ هزار فرانکی تصویری از یک سر کندهکاریشده متعلق به قوم باشیلهله (Bashielele) دارد.
تنوع این آثار روی اسکناسها بازتابی از گستردگی فرهنگی و هنری کنگو است؛ کشوری که میراث هنری آن از اقوام و سنتهای مختلف شکل گرفته است.
اسکناس سنگاپور با آثار هنری بومی
سنگاپور برای طراحی اسکناس ۵۰ دلاری خود سراغ آثار هنرمندان محلی رفت و بخشی از مجموعه موزه هنر سنگاپور را روی پول ملی خود قرار داد.
دو اثر مهم روی این اسکناس دیده میشوند:
-
Two Gibbons Amidst Vines اثر چن ون هسی (Chen Wen Hsi)
-
Drying Salted Fish (1978) اثر چئونگ سو پینگ (Cheong Soo Pieng)
هر دو هنرمند از چین به سنگاپور مهاجرت کرده بودند و در شکلگیری سبک هنری نانیانگ (Nanyang Style) نقش داشتند؛ سبکی که ترکیبی از موضوعات جنوب شرق آسیا، نقاشی سنتی چینی و تکنیکهای نقاشی غربی است.
در کنار این آثار، چهار ساز موسیقی نیز روی اسکناس قرار گرفتهاند:
-
ساز چینی پیپا (Pipa)
-
ساز مالایی کومپانگ (Kompang)
-
ساز هندی وینا (Veena)
-
ویولن کلاسیک
ترکیب این عناصر پیامی روشن دارد: سنگاپور کشوری چندفرهنگی است که هویت خود را از ترکیب فرهنگهای مختلف ساخته است.
اسکناس مصر با معماری باستانی و اسلامی
مصر یکی از کشورهایی است که تاریخ معماری آن هزاران سال قدمت دارد و دولت این کشور از این میراث در طراحی اسکناسهای خود استفاده کرده است.
روی اسکناس یک پوند مصر، دو دوره مهم تاریخی در کنار هم قرار گرفتهاند:
در یک طرف اسکناس، مدرسه و مسجد سلطان قایتبای دیده میشود که در سال ۱۴۷۴ میلادی و در دوره سلطنت ممالیک ساخته شده است.
در طرف دیگر، معبد بزرگ رامسس دوم در ابوسمبل قرار دارد؛ بنایی عظیم از حدود سال ۱۲۶۴ پیش از میلاد که یکی از مشهورترین آثار تمدن مصر باستان محسوب میشود.
این ترکیب، گذشته باستانی و تاریخ اسلامی مصر را در یک تصویر واحد کنار هم قرار میدهد و نشان میدهد که معماری چگونه میتواند روایتگر هزاران سال هویت یک کشور باشد.
اسکناس ژاپن با تصویر هوکوسای و موج بزرگ کاناگاوا
کاتسوشیکا هوکوسای (Katsushika Hokusai)، یکی از بزرگترین هنرمندان چاپ چوب ژاپن، با اثر مشهور خود یعنی موج بزرگ کاناگاوا (The Great Wave off Kanagawa) بار دیگر روی اسکناسهای این کشور جاودانه شد.
در سال ۲۰۱۹، دولت ژاپن این شاهکار هنری مربوط به سال ۱۸۳۰ را روی اسکناس ۱۰۰۰ ینی قرار داد.
اثر هوکوسای تنها یک نقاشی زیبا نیست؛ این اثر تأثیر بزرگی بر هنر جهان گذاشت. در دوره میجی، چاپهای چوبی ژاپنی در اروپا محبوب شدند و الهامبخش بسیاری از هنرمندان غربی برای شکل دادن به سبکی جدید به نام ژاپنگرایی (Japonism) شدند.
در این اثر، کوه فوجی نیز دیده میشود؛ کوهی که یکی از مهمترین نمادهای طبیعی و فرهنگی ژاپن به شمار میرود.
اسکناس گرجستان با تصویر نیکو پیروسمانی
داستان نیکو پیروسمانی (Niko Pirosmani) یکی از جالبترین روایتها در میان هنرمندانی است که تصویرشان روی اسکناس قرار گرفته است.
پیروسمانی (۱۸۶۲–۱۹۱۸) هنرمندی خودآموخته بود که در فقر زندگی کرد و در زمان حیاتش هرگز به شهرت واقعی نرسید. احتمالاً اگر میدانست روزی آثارش روی اسکناس ۵ لاری گرجستان قرار میگیرد، باورش نمیشد.
امروزه بانک ملی گرجستان او را یکی از بزرگترین هنرمندان تاریخ این کشور میداند. او در دوران سلطه روسیه، صحنههایی از زندگی روزمره مردم گرجستان، سنتها و فرهنگ محلی را به تصویر میکشید.
روی اسکناس ۵ لاری، دو اثر معروف او با سبک بدویگرایی (Primitivism) دیده میشود:
-
Kalo or Threshing Floor at Dusk (1915–1916)
-
The Fisherman in the Red Shirt (1908)
آثار پیروسمانی امروزه به نمادی از هویت فرهنگی گرجستان تبدیل شدهاند.
اسکناس رومانی با تصویر نیکولائه گریگورسکو
اسکناس ۱۰ لِی رومانی به افتخار نیکولائه گریگورسکو (Nicolae Grigorescu)، یکی از بنیانگذاران هنر مدرن رومانی، طراحی شده است.
در بخش جلویی اسکناس، پرتره این نقاش در کنار یک قلممو دیده میشود. حتی پنجره شفاف امنیتی اسکناس نیز به شکل پالت و قلممو طراحی شده تا ارتباط آن با هنر بیشتر شود.
در پشت اسکناس، یکی از آثار گریگورسکو با نام رودیکا، آبآور (Rodica, the Water Carrier) در کنار تصویر یک خانه سنتی از منطقه اولتنیا قرار گرفته است.
گریگورسکو مانند بسیاری از هنرمندانی که به تقویت هویت ملی کمک کردند، تمرکز ویژهای بر زندگی روستایی و سنتهای مردم کشورش داشت. آثار او تصویری از فرهنگ و زندگی روزمره رومانی ارائه میدهند.
معماری اروپا روی اسکناسهای یورو
اسکناسهای یورو نمونهای متفاوت از نمایش هنر و فرهنگ روی پول هستند. برخلاف بسیاری از کشورها که چهره افراد مشهور را انتخاب میکنند، اتحادیه اروپا تصمیم گرفت تاریخ معماری قاره را روی اسکناسهای خود روایت کند.
امروزه ۲۰ کشور از ۲۷ عضو اتحادیه اروپا از یورو بهعنوان واحد پول رسمی استفاده میکنند و اسکناسهای آنها مجموعهای از سبکهای معماری اروپایی را نمایش میدهد.
هر اسکناس نماینده یک دوره تاریخی است:
-
اسکناس ۵ یورو: معماری کلاسیک یونان و روم باستان
-
اسکناس ۱۰ یورو: معماری رمانسک (Romanesque) قرون وسطی
-
اسکناس ۲۰ یورو: معماری گوتیک (Gothic)
-
اسکناس ۵۰ یورو: دوره رنسانس
-
اسکناس ۱۰۰ یورو: سبک باروک (Baroque)
-
اسکناس ۲۰۰ یورو: آرت نوو (Art Nouveau)
-
اسکناس ۵۰۰ یورو: معماری مدرن
این طراحی نشان میدهد که اروپا هویت مشترک خود را نه از یک فرد خاص، بلکه از قرنها تاریخ و تحول فرهنگی میگیرد.
هنرمندان مشهور در جیب ما
هر روز میلیونها اسکناس در سراسر جهان از دستی به دست دیگر منتقل میشوند، اما بسیاری از مردم شاید توجه نکنند که این قطعات کوچک کاغذ، حامل داستانهای بزرگی هستند.
این ۱۴ نمونه نشان میدهند که کشورها چگونه از پول ملی خود بهعنوان رسانهای برای معرفی فرهنگ، تاریخ و هنر استفاده میکنند.
شاید شما هم اسکناسی از سفرهای گذشته نگه داشته باشید، یا حتی اسکناسهای قدیمی یک کشور را جمعآوری کنید. ارزش این اسکناسها فقط به قدرت خرید آنها محدود نمیشود؛ آنها بخشی از میراث فرهنگی یک ملت را با خود حمل میکنند.
